Фуқаролар ва юридик шахслар ўз ҳуқуқларини амалга оширишда жамиятнинг маънавий тамойиллари ва ахлоқий нормаларини ҳурмат қилишлари лозим
Ҳар бир тадбиркор ўз тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш жараёнида бошқа тадбиркорлик фаолияти субъектлари билан фуқаролик-ҳуқуқий муносабатга киришиб, муайян ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлишади. Қувонч билан эътироф этиш лозимки, мазкур муносабатлардаги аксарият мажбуриятлар тарафлар томонидан инсофли равишда тўлиқ ва сифатли адо этилади.
Аммо, мажбуриятларнинг ҳаммаси ҳам шу тарзда бажариладими?
Афсуски, айрим ҳолатларда олинган мажбурият ижро этувчи томонидан бажарилмасдан эътиборсиз қолдирилади. Натижада бу ҳолат тарафларнинг ўзаро муносабатига ўзининг салбий таъсирини кўрсатиб, энг нозик жиҳат ҳисобланган ўзаро ишончнинг йўқолишига ҳамда тарафлар ўртасида низо пайдо бўлишига олиб келади.
Таъкидлаш ўринлики, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексига кўра, тадбиркорлик фаолияти субъектлари ўртасида фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар иқтисодий судлар томонидан кўриб чиқилади.
Эътиборингизни суд амалиётида кўрилган бир низога қаратмоқчиман.
Хусусан, «IPOTEKA-BANK» OTP GROUP (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади) судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, «BEKALI ISHONCH» масъулияти чекланган жамияти (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади)дан жами 596.422.270 сўм кредит қарздорлигини ундиришни ва ундирувни гаров мулкига қаратишни сўраган.
Ишдаги материаллар ва суд муҳокамасидан аниқланишича, тарафлар ўртасида 600.000.000 сўм миқдорида кредит маблағи ажратилиши тўғрисида кредит шартномаси тузилган.
Шартнома шартига кўра, банк томонидан жавобгарга шартномада назарда тутилган миқдорда ва шартлар асосида пул маблағлари (кредит) бериши, жавобгар эса шартноманинг ажралмас қисми бўлган тўлов графиги асосида пул суммаси (кредит)ни қайтариш ва унинг учун фоизларни тўлаш мажбуриятини олган.
Банк томонидан шартнома шартлари бажарилиб, кредит маблағлари жавобгарга ажратиб берилган бўлсада, жавобгар томонидан шартнома шартлари лозим даражада бажарилмасдан, кредитнинг асосий қисми ва фоизлари тўлов графигида белгиланган муддатларда тўланмасдан қарздорликка йўл қўйилган.
Хусусан, жавобгар томонидан кредитнинг асосий ва фоиз қисмлари 2024 йилнинг июнь, июль, август ойларида тўланмаган.
Мавжуд қарздорликни ихтиёрий равишда тўлаб бериш тўғрисидаги даъвогарнинг 2024 йил 13 июндаги ва 10 июлдаги огоҳлантириш хатлари жавобгар томонидан эътиборсиз қолдирилган.
Натижада даъвогар жавобгарга нисбатан мавжуд кредит қарздорлигини ундириш ва ундирувни гаровдаги мулкка қаратиш тўғрисидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.
Суд муҳокамаси давомида юқорида қайд этилган ҳолатлар инобатга олиниб, суднинг ҳал қилув қарори билан жавобгардан даъвогар фойдасига мавжуд кредит қарздорлиги суммалари ундириб берилиб, даъвогарнинг манфаати суд йўли билан ишончли ҳимоя қилинди.
Жавобгар шартномавий мажбуриятини бажармаганлиги натижасида даъвогар фойдасига кредит қарздорлигидан ташқари ундирув гаров мулкига ҳам қаратилиб, ишни судда кўриш билан боғлиқ суд харажатларини ҳам тўлашга мажбур бўлди.
Энг асосийси эса, юзага келган низо натижасида тарафларнинг ўзаро ҳамкорлигига ҳамда ишончига ўзининг салбий таъсирини кўрсатиши мумкин.
Зеро, Фуқаролик кодексининг 9-моддасида, фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги шартлиги, фуқаролик ҳуқуқий муносабатлари иштирокчиларининг ҳалол, оқилона ва адолат билан ҳаракат қилиши, фуқаролар ва юридик шахслар ўз ҳуқуқларини амалга оширишда жамиятнинг маънавий тамойиллари ва ахлоқий нормаларини ҳурмат қилишлари, тадбиркорлар эса — иш одоби қоидаларига ҳам риоя этишлари кераклиги назарда тутилган.
Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки, қонун талаблари асосида тузилган шартнома бўйича олинган мажбурият бажарилиши лозим. Мажбуриятнинг ўз вақтида, тўлиқ ва сифатли равишда бажарилиши ўзаро ишончнинг мустаҳкамланишида, ҳамкорликнинг узоқ вақт давом этишида ҳамда бу орқали ўз тадбиркорлик фаолиятининг ривожланиши ва кенгайишида муҳим омилдир.
Шерзод Ғофуров,
Зарафшон туманлараро иқтисодий судининг раиси