Давлат бюджети маблағларини тўғри тақсимлаш ва мақсадли йўналтириш – ҳозирги куннинг долзарб масаласи
Маълумки, Давлат бюджети маблағларини тўғри тақсимлаш ва мақсадли йўналтириш муҳим аҳамиятга эга. Чунки бу солиқ тўловчилар маблағини тежаш билан бирга уни ишлатишда ижтимоий тенглик тамойилларига устуворлик беришга хизмат қилади.
Мамлакатимизда барча соҳаларда бўлгани каби бу соҳада ҳам тизимли ислоҳотлар амалга оширилмоқда, мавжуд қонунчилик замон талабидан келиб чиқиб уларга тегишли қўшимча ва ўзгартириш киритиш ёки янги қонун ва қонуности ҳужжатларини қабул қилиш йўли билан босқисма-босқич такомиллаштирилмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йилнинг 3 июнь санасидаги “Бозор ислоҳотларини янада жадаллаштириш ва Ўзбекистон Республикаси миллий қонунчилигини Жаҳон савдо ташкилоти битимларига мувофиқлаштириш бўйича навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-85-сонли Фармони ҳам шулар жумласидандир.
Мазкур Фармонга асосан 2025 йил 1 январь санасидан бошлаб бюджет буюртмачилари томонидан, шу жумладан, бюджетдан ташқари маблағлар ҳисобидан тузиладиган шартномалар бўйича тўловлар тегишли тартибда ғазначилик хизмати бўлинмаларида рўйхатдан ўтказилгандан (ҳисобга олингандан) сўнг амалга оширилиши белгиланмоқда.
Қонунчиликдаги бу янгилик давлат харидларини амалга оширишда соғлом рақобат муҳитини таъминлаш мақсадида амалиётга жорий этилди.
Шу ўринда қайд этиб ўтиш керакки, ушбу Фармонда назарда тутилаётган қоидалар давлат харидлари билан боғлиқ бўлган, шу жумладан, тарафларидан бири бюджет буюртмачилари ҳисобланадиган ва маҳсулот етказиб бериш, пудрат (қурилиш пудрати), хизмат кўрсатиш шартномаларидан келиб чиқувчи низоларнинг судларда кўриб чиқилишида ҳам қўлланилади.
Маълумки, иқтисодий судлар томонидан муқаддам бундай низоларни кўришда уларнинг ечимига Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг “Хўжалик шартномаларини тузиш, ўзгартириш ва бекор қилишни тартибга солувчи фуқаролик қонун ҳужжатлари нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги ва “Иқтисодий судлар томонидан қурилиш пудрати шартномасидан келиб чиқадиган низоларни ҳал этишда қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарорларида берилган тушунтиришлардан келиб чиқиб ёндашилар эди.
Чунки, ушбу Пленум қарорларида маҳсулот етказиб бериш, хизматлар кўрсатиш ва қурилиш пудрати шартномалари белгиланган тартибда ғазначиликдан рўйхатдан ўтказилмаган бўлсада ва шунга кўра шартнома тузилмаган деб ҳисоблансада, агар бундай ишлар бажарилганлиги (хизматлар кўрсатилганлиги, маҳсулот етказиб берилганлиги) ҳолати тақдим этилган далиллар билан исботланса, бажарилган ишлар (кўрсатилган хизматлар, етказиб берилган маҳсулот) қийматини ундириш тўғрисидаги талабни рад этишга асос бўлмаслиги назарда тутилган.
Бироқ, Президентимиз томонидан тегишли Фармоннинг қабул қилиниши билан давлат харидлари билан боғлиқ бўлган ва (ёки) бюджетдан молиялаштиришни назарда тутувчи битимларни аввало уларнинг молиялаштириш манбалари мавжуд бўлган тақдирдагина тузиш лозимлиги қатъий белгилаб берилмоқда.
Бинобарин, Ўзбекистон Республикаси Бюджет кодекси 122-моддасининг учинчи қисмига кўра бюджет ташкилотлари ва бюджет маблағлари олувчиларнинг бюджетдан ажратиладиган маблағлар бўйича товарларни (ишларни, хизматларни) етказиб берувчилар билан тузган шартномалари, шунингдек уларга киритилган ўзгартириш ва қўшимчалар улар ғазначилик бўлинмаларида рўйхатдан ўтказилганидан кейин кучга кириши белгиланган.
Таъкидлаш керакки, эндиликда давлат буюртмачилари бўлган давлат бошқаруви органлари ва хўжалик бирлашмалари раҳбарлари зиммасига давлат харидларини амалга оширишда соҳага оид қонунчилик ҳужжатларига қатъий риоя этиш, шунингдек, давлат харидларининг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлаш учун шахсий жавобгарлик юкланади.
Бу эса уларнинг Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг асосий принципларидан бири ҳисобланган ва унинг 15-моддасида белгиланган давлат ва унинг органлари, бошқа ташкилотлар, мансабдор шахслар, фуқаролик жамияти институтлари ҳамда фуқаролар Конституция ва қонунларга мувофиқ иш юритишлари шартлиги ҳақидаги нормага сўзсиз амал қилишларини тақозо этади.
САБИТ ЖАКЕЕВ,
Навоий вилоят суди судьяси
ҲАМИДУЛЛО САЪДУЛЛАЕВ,
Кармана туманлараро иқтисодий суди судьяси